Je bent hier: Blog > Monumenten Beleving > Een monumentaal spoorwegicoon van 22 miljoen bakstenen.

Een monumentaal spoorwegicoon van 22 miljoen bakstenen.

img_0019

webimg_0020‘Iconen en symbolen’, dat was het thema van Open Monumentendag 2016. Als liefhebber van iconische gebouwen met een verhaal kon ik mijn hart weer eens ophalen op deze dag. De weergoden hadden er een iconische septemberdag van gemaakt met hoogzomerse temperaturen maar ondanks, of misschien wel dankzij dat mooie weer, brachten veel mensen een bezoek aan de vele open gestelde monumenten.

Volgens de organisatie waren er meer dan 1 miljoen bezoekers in heel Nederland op de been. In mijn woonplaats Utrecht waren het er zo’n 15.000 waarvan er alleen al 3.000 de weg naar één specifiek Utrechts icoon vonden. Eén van die 3.000 was ik en in dit blog wil ik graag dit icoon uitlichten.

Bakstenen, eikenbossen en spoorstaven

img_0023Als inwoner van Utrecht kun je niet om “De Inktpot” heen. Letterijk en figuurlijk. In figuurlijke zin omdat het functioneel verbonden is aan de stad met zijn rijke spoorwegverleden. Het gebouw ging jarenlang door het leven als Hoofdadministratiegebouw III, oftewel HGB III van de Nederlandse Spoorwegen en tegenwoordig dient het als hoofdgebouw van ProRail, sinds dit jaar ook officieel eigenaar van het pand. De officiële benaming is nu dan ook “De Inktpot” geworden. In letterlijke zin valt de enorme grootsheid van het gebouw op in combinatie met de strakke classicistische architectuur. Daar kun je niet omheen.

Opgetrokken uit 22 miljoen bakstenen en daarmee het grootste bakstenen gebouw van Nederland rijst het omhoog als een fort tussen het spoor en de Catharijnesingel. Voor de fundering in de van oorsprong drassige ondergrond werd 21 kilometer (!) aan oude spoorstaven gebruikt en ook zijn er in totaal twee eikenbossen met een volume van 4.000 kub. hout omgehakt voor alle houten onderdelen van in- en exterieur. De NS hielden alles in eigen hand. In twee speciaal aangekochte steenfabrieken werden de bakstenen gebakken, en de twee eikenbos- percelen waren ook in eigen bezit.

webimg_0015Iconisch kun je het gebouw uit 1921 zeker noemen. Het werd ontworpen door architect George W. van Heukelom en er werd 3 jaar lang non-stop aan gebouwd. Van Heukelom was al jarenlang in dienst van de spoorwegen en had in die hoedanigheid al eerder voor zijn werkgever ontworpen en gebouwd.

Hij werd tijdens zijn carrière meer en meer geïnspireerd door de school en ideeën van zijn vakgenoot Berlage en één van de bekendere gebouwen van zijn hand in die stijl was het station van Maastricht. Voornamelijk opgetrokken uit.…. bakstenen.

Ghostbusters

webimg_0012

De inktpot was voor de vierde keer in 30 jaar te bezoeken en er stond de gehele dag een lange rij van belangstellenden voor het gebouw langs de lage muren en bloemperken die ook zijn opgetrokken uit dezelfde bakstenen. Met één verschil: dit zijn allemaal misbaksels. En dat was me al eens opgevallen en dat bleek, zo vertelde de rondleidster van ProRail, ook bewust. De afgekeurde stenen werden op deze wijze toch gebruikt. Duurzaamheid avant la lettre…
Zoals gezegd werden de rondleidingen verzorgd door medewerkers van ProRail zelf, een goed plan omdat zij het gebouw door en door kennen en daardoor ook een persoonlijke tint aan het verhaal konden geven.

Het gebouw zit vol ‘iconen en symbolen’, mooie Jugendstil elementen onder andere, op de vloeren in de muren, in de vensters, overal.

Opvallend is de, ondanks de vele verbouwingen, nog vrij originele staat van het interieur.
In de lange corridors ligt tapijt op een soort vlondertje bovenop de monumentale tegelvloeren. De tegelvloeren maakten teveel lawaai onder de hakken van het kantoorpersoneel en daarom moest er een tapijtje komen. Echter, vanwege de monumentale status van de tegelplateaus, mocht dit tapijt niet direct op de tegels liggen waarna voor deze oplossing is gekozen. Over tegels gesproken, de wand- en vloertegels die over bleken te zijn na de bouw werden verwerkt in huizen die eigendom waren van de NS en bewoond door NS personeel. Onder andere in de Utrechtse wijk Tuindorp zijn deze huizen nog te vinden. Eén van de rondleidsters woont in zo’n huis vertelde ze. Aparte manier van je werk mee naar huis nemen dus, of andersom.

webimg_0028Het gebouw heeft twee torens, een grote en een kleinere met trappenhuizen rondom. De hoogste toren is meer dan 60 meter hoog, en nog steeds een herkenbaar onderdeel van de skyline van de stad. Helemaal bovenin bevindt zich een waterreservoir voor 27.000 liter water voor de watervoorziening en het gebouw had hiermee zijn eigen inpandige watertoren. Het plafond in de hoogste toren is van prachtig glas-in-lood. Dit glas-in-lood is net zoals het vele andere glas-in-lood in het gebouw van de hand van glaskunstenaar Jan Schouten en niet toevallig was deze man een goede vriend van architect van Heukelom. Een gesamtkunstwerk dus, zoals wel vaker het geval bij gebouwen uit die tijd.

Een blik omhoog in de torens is indrukwekkend en duizelingwekkend tegelijk. Hier woont zelfs een kolonie beschermde vleermuizen en deze worden volgens onze rondleidsters ook regelmatig gespot, overal in het gebouw. Ik vind het ook wel weer bij het gebouw passen. Ik moet er nog bij vertellen dat de aanblik van De Inktpot me altijd aan films als Ghostbusters, en Batman moet denken. Misschien wordt dat beeld ook nog versterkt door de ietwat merkwaardige vliegende schotel die op het dak naast de grootste toren is geparkeerd. Een verhaal apart, het is een overblijfsel van een kunstproject uit 2000. Het ziet er wat absurdistisch uit maar het misstaat niet vind ik want de ronde lijnen van het ding contrasteren enorm met de strakke en strenge rechte lijnen van het gebouw. Het contrasteert, maar vult elkaar ook weer mooi aan.

Een paar tinten verschil

Er is ook een grote binnenplaats en dat heb ik nooit geweten totdat ik er toevalligerwijs pas onlangs via Google Maps achter kwam. Vanaf deze binnenplaats is het gebouw zo mogelijk nog imposanter omdat de  bakstenen aan alle kanten omhoogrijzen.
Iconisch, dat mag deze spoorwegburcht dus zeker worden genoemd! Het gebouw op zich, maar zeker ook alle prachtige details, zowel aan de binnenkant, als de buitenkant. En waarom het gebouw de inktpot wordt genoemd? Omdat het op een inktpot lijkt volgens sommigen maar ook omdat juist de buitenkant gedrenkt lijkt in inkt, hoorde ik mensen zeggen tijdens de rondleiding.  Die inkt is dan overigens niet zo donker als het nu lijkt want de oorspronkelijke kleur van de bakstenen was een paar tinten lichter.

webimg_0033Tijdens de laatste grote renovatie zijn de stenen wel gereinigd maar terugbrengen naar de oorspronkelijke kleuren was geen optie omdat de reinigingsmethoden te krachtig waren en zorgden voor beschadigen aan de toch wat broze stenen. De oorspronkelijke kleur is wel te zien op een klein stukje muur op de binnenplaats waar het reinigen is getest. Hier zijn ook meteen de beschadigingen op de bakstenen te zien die het proefreinigen heeft veroorzaakt.  Een leuk detail met een verhaal net zoals het hele gebouw is gevuld met leuke details, bijzondere plekken en bijbehorende verhalen.

Ik heb natuurlijk lang niet alles onthouden en opgeschreven, ik heb vooral genoten van de rondleiding. En dat is juist ook het spannende aan dit soort gebouwen. Veel verhalen worden niet eens verteld of zijn slechts bekend bij enkelen. Nieuwe verhalen zullen blijven komen en zullen misschien ooit eens worden verteld aan mijn kinderen als ze de Open Monumentendag van pak ‘m beet 2046 bezoeken!

The following two tabs change content below.

André Russcher

Tekstschrijver en fotograaf op Russcher Tekst & Beeld
Ik ben zelfstandig tekstschrijver en fotograaf (www.russchertekstenbeeld.nl). Fotografie, verhalen vertellen en documenteren. Ik ben van huis uit prettig nieuwsgierig en heb een fascinatie voor monumentaal (industrieel) erfgoed en herbestemming hiervan, cultuurhistorie en architectuur. Momenteel houd ik mij o.a. bezig voor Rijksmonument Villa Jongerius en de Stichting Vrienden van het Jongeriuscomplex in Utrecht. PR, social-media, (online)communicatie dat is wat ik daar met veel plezier doe! Ik help mee het verhaal van het gebouwencomplex te vertellen, in tekst én beeld!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *